Năng lượng tái tạo: “Cú hích” từ chính sách và kỳ vọng bứt phá từ năm 2025

Ngành năng lượng tái tạo của Việt Nam đang chứng kiến những thay đổi chính sách mới có thể định hình lại quỹ đạo tăng trưởng và thu hút đầu tư

Báo cáo chuyên sâu mới nhất từ FiinRatings không chỉ điểm ra những vấn đề cũ mà còn mở ra những câu hỏi quan trọng về lộ trình đi tới của năng lượng sạch, nơi những kỳ vọng lớn lao phải đi kèm với những thách thức gai góc không kém.

Cơn bão FiT

Giai đoạn 2019-2021, nhờ chính sách giá hỗ trợ (FiT) hấp dẫn, Việt Nam đã chứng kiến sự bùng nổ của các dự án năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời.

TheoFiinRatings, FiT đã tạo ra một “cú hích” kinh điển, thu hút hàng tỷ USD đầu tư và biến Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có tốc độ phát triển năng lượng tái tạo nhanh nhất thế giới. Các dự án mọc lên như nấm, từ điện mặt trời trên mái nhà đến những cánh đồng pin rộng lớn. Tuy nhiên, sự tăng trưởng vượt bậc, thậm chí vượt quá quy hoạch ban đầu hơn 17 lần, đã nhanh chóng bộc lộ những điểm yếu chết người.

Cụ thể, hạ tầng lưới điện quốc gia đã không thể theo kịp tốc độ phát triển thần tốc. Việc các dự án điện tái tạo tập trung dày đặc ở các tỉnh miền Trung và miền Nam, trong khi các trung tâm công nghiệp lớn lại ở xa đã gây ra tình trạng quá tải nghiêm trọng. Hậu quả là việc cắt giảm công suất liên tục diễn ra, gây lãng phí nguồn lực đầu tư khổng lồ và bào mòn niềm tin của các nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, sự kết thúc đột ngột của chính sách FiT đã đẩy hàng trăm dự án điện gió và điện mặt trời, còn được gọi là “dự án chuyển tiếp”, vào thế bế tắc. Thiếu một cơ chế giá mới và hợp đồng mua bán điện ổn định, các dự án này như những "con tàu không bến", không thể đi vào vận hành thương mại.

Báo cáo của FiinRatings chỉ rõ, điều này không chỉ gây tổn thất tài chính cho các chủ đầu tư mà còn làm đình trệ dòng vốn tín dụng từ ngân hàng, tạo ra một “vòng luẩn quẩn” của sự bất an và rủi ro. Các khoản nợ vay khổng lồ, được cấp phát dựa trên kỳ vọng vào FiT, giờ đây trở thành một gánh nặng tài chính không nhỏ, đe dọa sự ổn định của cả hệ thống.

Bài học rút ra từ giai đoạn này là một chính sách hỗ trợ hấp dẫn là cần thiết để khởi động thị trường, nhưng một quy hoạch đồng bộ và một cơ chế giá linh hoạt, bền vững mới là chìa khóa để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

Hướng tới thị trường

Nhận thức được những “nút thắt” cũ, Chính phủ Việt Nam đã có những động thái quyết liệt nhằm đưa ngành năng lượng tái tạo trở lại quỹ đạo tăng trưởng. Quy hoạch điện VIII đã được ban hành, đặt mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo là nền tảng, nhưng với một tầm nhìn khác: hướng tới thị trường và hiệu quả.

Điểm nhấn quan trọng nhất trong chiến lược mới là cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). DPPA không chỉ giúp giảm tải cho EVN mà còn mở ra một sân chơi mới, nơi các doanh nghiệp sản xuất điện sạch có thể trực tiếp bán điện cho các khách hàng tiêu thụ lớn như các khu công nghiệp, khu chế xuất.

Theo FiinRatings, đây là một sự chuyển dịch tư duy chiến lược, từ mô hình “nhà nước mua hết” sang một mô hình “thị trường mua bán”, thúc đẩy cạnh tranh và minh bạch. Cơ chế này không chỉ giúp giải quyết đầu ra cho các dự án chuyển tiếp mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho việc đầu tư mới, đặc biệt là điện mặt trời áp mái tại các khu công nghiệp, vốn có nhu cầu điện lớn và ổn định.

Song song với DPPA, việc ban hành khung giá phát điện cho các dự án chuyển tiếp cũng là một bước đi mang tính quyết định. Dù mức giá thấp hơn so với FiT ban đầu, cơ chế này đã tháo gỡ nút thắt lớn nhất, cho phép hàng loạt dự án "tỉnh giấc" và đi vào hoạt động thương mại. Điều này không chỉ giúp chủ đầu tư có dòng tiền để trả nợ mà còn giải phóng nguồn năng lượng sạch đang bị "đóng băng", góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.

Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn không hề bằng phẳng. Thách thức lớn nhất hiện nay là áp lực tài chính khổng lồ khi một lượng lớn trái phiếu năng lượng tái tạo sẽ đáo hạn trong giai đoạn 2025-2028, với tổng giá trị hơn 20 nghìn tỷ đồng. Nhiều dự án vẫn đang loay hoay với bài toán tái cấp vốn và đáp ứng nghĩa vụ trả nợ gốc/lãi trong bối cảnh giá bán điện thấp và thiếu các hợp đồng dài hạn, ổn định. Bên cạnh đó, việc nâng cấp hạ tầng lưới điện, đặc biệt là các đường dây truyền tải cao áp từ các khu vực tiềm năng như miền Trung và miền Nam ra miền Bắc, vẫn là một câu hỏi lớn. Sự chậm trễ trong việc mở rộng lưới điện có thể khiến những dự án mới lại tiếp tục đối mặt với rủi ro cắt giảm công suất.

"Nhìn về trung và dài hạn, ngành năng lượng tái tạo Việt Nam được dự báo sẽ có những bước đột phá mạnh mẽ từ năm 2025 trở đi. Động lực chính sẽ đến từ sự phát triển của điện gió ngoài khơi quy mô lớn, tiềm năng vô tận của điện mặt trời áp mái và sự tích hợp ngày càng sâu rộng của các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm giải quyết bài toán ổn định lưới điện", theo FiinRatings.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa những tiềm năng này, việc xây dựng một hành lang pháp lý vững chắc, một cơ chế giá minh bạch và một hạ tầng lưới điện đủ mạnh mẽ sẽ là những yếu tố then chốt, quyết định sự thành công của một thị trường năng lượng xanh, bền vững và đầy tiềm năng.