Cần ưu tiên các giải pháp mang tính nền tảng nhằm minh bạch hoạt động đấu thầu

Đó là chia của các chuyên gia về các giải pháp nhằm minh bạch trong thủ tục đấu thầu tại các dự án đầu tư công.

PGS TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam.

Ưu tiên giải pháp mang tính nền tảng

Theo PGS TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam, nếu như trước đây chúng ta có 63 tỉnh, thành phố, thì nay, sau sáp nhập chỉ còn 34 tỉnh. Đây là một bước đi đột phá, trong đó, việc tinh gọn bộ máy ở cả Trung ương và thực hiện chính quyền 2 cấp ở các địa phương để đổi mới phương thức quản lý, chính là nền tảng, động lực góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Song, những áp lực về số lượng lớn các dự án, công tác đấu thầu, triển khai các dự án đầu tư công cũng đang là những thách thức không hề nhỏ cho các địa phương sau sáp nhập.

Cũng theo PGS TS Trần Chủng, với quy mô hàng nghìn gói thầu được triển khai mỗi năm, các địa phương đang từng bước chuẩn hóa hoạt động đấu thầu theo hướng minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực thì vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” trong hoạt động đấu thầu, như: năng lực nhân sự, kỹ thuật và cơ chế vận hành... Đây là những vấn đề cần khắc phục, trong đó, cần ưu tiên các giải pháp mang tính nền tảng nhằm minh bạch trong hoạt động đấu thầu tại các dự án đầu tư công.

Theo PGS TS Trần Chủng, nếu nhìn vào bức tranh tổng thể thì năm 2026 sẽ tiếp tục là một năm duy trì quy mô các dự án đấu thầu rất lớn. Điểm đáng chú ý là đấu thầu qua mạng được các địa phương triển khai gần như toàn diện đối với các gói thầu đủ điều kiện; công tác đào tạo được đẩy mạnh với hàng trăm hội nghị và hàng nghìn cán bộ được bồi dưỡng nghiệp vụ đấu thầu. Tuy nhiên, hoạt động đấu thầu tại các địa phương hiện nay vẫn còn những hạn chế, cần có giải pháp cải thiện trong thời gian tới.

Bên cạnh những hạn chế trong công tác tổ chức đấu thầu tại các địa phương, PGS TS Trần Chủng cho rằng, hiện nay các hợp đồng xây dựng áp dụng mẫu biểu theo quy định tại Thông tư số 02/2023/TT-BXD của Bộ Xây dựng đang tồn tại một số bất cập về điều khoản tại hợp đồng. Và nếu chiếu theo quy định tại Điều 32 Thông tư số 79/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính về hợp đồng điện tử cũng gây nhiều tranh cãi. Sở dĩ, việc áp dụng ngay hình thức hợp đồng điện tử đang gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn. Bởi, thông thường hợp đồng xây dựng thường được hình thành trên cơ sở tổng hợp ý kiến của nhiều bộ phận, đơn vị liên quan và phải được người đại diện theo pháp luật ký kết dẫn đến ách tắc.

“Việc soạn thảo, ký kết hợp đồng thông qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trên thực tế còn nhiều hạn chế. Nội dung hợp đồng chưa thể hiện đầy đủ theo mẫu quy định tại Thông tư số 02/2023/TT-BXD, đồng thời tiềm ẩn khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp hợp đồng (nếu phát sinh). Do đó, đây là vấn đề mà các địa phương cần đề xuất với các bộ, ngành nhằm xem xét, thống nhất quy định về mẫu hợp đồng xây dựng giữa Bộ Xây dựng và Bộ Tài chính để bảo đảm tính đồng bộ, khả thi trong tổ chức thực hiện” PGS TS Trần Chủng lưu ý.

“Vá lỗ hổng” nhân sự

Đồng quan điểm, TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP HCM cho rằng, công tác thực hiện đấu thầu tại các dự án đầu tư công trên thực tế đang tồn tại một số hạn chế. Đây là những vấn đề không chỉ làm ảnh hưởng đến chất lượng công tác đấu thầu mà còn kéo theo các dự án đầu tư công bị “mắc kẹt”, không thể triển khai. Trong đó, nguyên nhân đầu tiên vẫn xuất phát từ yếu con người.

“Tình trạng một số chủ đầu tư chưa chủ động nắm vững quy định pháp luật, dẫn đến phụ thuộc vào đơn vị tư vấn. Chưa kể, có tình trạng đẩy trách nhiệm cho các sở, ngành, cơ quan cấp trên giải quyết các vấn đề thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư. Và điều này tiềm ẩn rủi ro trong việc xây dựng hồ sơ mời thầu, đặc biệt là tiêu chí kỹ thuật và năng lực, khả năng xảy ra sai sót hoặc bị kiến nghị là khó tránh khỏi. Một yếu tố khác là tác động từ cải cách hành chính. Việc sắp xếp lại bộ máy dẫn đến thay đổi nhân sự, trong khi cán bộ mới chưa có đủ thời gian tích lũy kinh nghiệm, làm ảnh hưởng đến chất lượng tham mưu và tổ chức thực hiện” TS Thuận nêu.

Cũng theo TS Thuận, để khắc phục vấn đề này, các địa phương cần nâng cao năng lực chủ đầu tư nhằm thực hiện nghiêm các quy định về đấu thầu và các quy định pháp luật có liên quan. Trong đó, vấn đề cốt lõi chính là làm thế nào để chuyển từ phụ thuộc tư vấn sang làm chủ quy trình. Song song đó, chấn chỉnh, xử lý trách nhiệm đối với các tổ chức, cá nhân thiếu trách nhiệm, năng lực chuyên môn hạn chế, không đáp ứng yêu cầu trong công tác đấu thầu.

Theo TS Thuận, sở dĩ chất lượng đấu thầu không chỉ được đo bằng tỷ lệ tiết kiệm, mà còn ở mức độ cạnh tranh thực chất và hiệu quả sử dụng vốn. Do đó, việc kết hợp giữa chuyển đổi số, nâng cao năng lực tổ chức lựa chọn nhà thầu và chấn chỉnh kỷ cương trong công tác thực thi sẽ được kỳ vọng biến mỗi gói thầu trở thành thước đo cho tính công khai, minh bạch và năng lực điều hành của các địa phương, đặc biệt là các đô thị đặc biệt như Hà Nội, TP HCM.

“Chiêu mộ nhân tài, cắt cử cán bộ tham gia các lớp đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ đấu thầu để “vá lỗ hổng” nhân sự, là bước đi cần thiết, góp phần minh bạch trong hoạt động đấu thầu, đặc biệt là đấu thầu qua mạng tại các dự án đầu tư công”, TS Thuận nhấn mạnh.

TS Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP HCM.

Tuy nhiên, để động bộ các giải pháp TS Thuận cho rằng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đấu thầu qua mạng, Bộ Tài chính cần tiếp tục nâng cấp, hoàn thiện Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nhất là nâng dung lượng hồ sơ, chuẩn hóa mẫu biểu, bổ sung công cụ quản trị, tính năng hỗ trợ khai thác, tổng hợp dữ liệu, cải thiện tính năng đăng nhập…

“Hiện mỗi chủ đầu tư chỉ được cấp 1 tài khoản và tại một thời điểm chỉ được đăng nhập trên 1 thiết bị, dẫn đến hạn chế trong trường hợp có nhiều cán bộ đồng thời tham gia xử lý nhiều gói thầu, gây ùn tắc trong quá trình thao tác. Song song đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý đấu thầu, bao gồm dữ liệu về các tình huống phát sinh và hướng dẫn xử lý trong đấu thầu, bảo đảm công khai, thống nhất, phù hợp thực tiễn và đúng quy định pháp luật, qua đó hỗ trợ hiệu quả cho các đơn vị tư vấn, chủ đầu tư trong quá trình thực hiện, góp phần đẩy nhanh công tác đấu thầu triển khai thực hiện, giải ngân các dự án đầu tư công”, TS Thuận đề xuất.