Truy xuất nguồn gốc hàng hóa: Cần một cơ chế xuyên suốt

Thống kê cho thấy, trong 5 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng cả nước đã xử lý hơn 40.000 vụ buôn lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng, với tổng giá trị xử phạt lên tới 6.500 tỷ đồng. Nổi bật là tình trạng hàng giả trong lĩnh vực thực phẩm, dược phẩm, không chỉ gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người dân, mà còn đe dọa đến hoạt động của các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Truy xuất nguồn gốc hàng hóa được xem là giải pháp hữu hiệu trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái hiện nay - Ảnh minh họa: ITN

Trước bối cảnh này, việc ứng dụng nền tảng định danh, xác thực và các công nghệ truy xuất nguồn gốc được xem là giải pháp đột phá chống hàng giả, bảo vệ doanh nghiệp chân chính và tạo động lực cho kinh tế số Việt Nam phát triển bền vững.

Thế nhưng trên thực tế, mặc dù đã ban hành 35 tiêu chuẩn quốc gia về truy xuất nguồn gốc, tuy nhiên, việc ứng dụng vào thực tiễn được cho vẫn còn hạn chế, chủ yếu manh mún, rời rạc, chưa đi sâu vào toàn bộ chuỗi cung ứng. Vì vậy, không ít ý kiến cho rằng, để phát huy hiệu quả việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa, cần một cơ chế xuyên suốt.

Theo ông Bùi Bá Chính - quyền Giám đốc Trung tâm Mã số Mã vạch Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, hàng giả chia làm 3 nhóm, giả thương hiệu, giả chất lượng và giả xuất xứ. Một loạt các vụ việc về hàng giả, hàng nhái bị phát hiện trong thời gian qua gây ảnh hưởng đến việc sản xuất hàng hóa của các doanh nghiệp Việt Nam và ảnh hưởng đến thương hiệu quốc gia. Giải pháp là sử dụng mã vạch để truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Tuy nhiên, để việc truy xuất nguồn gốc xuất xứ hàng hóa phát huy hiệu quả trong thực tiễn, không ít ý kiến cho rằng, cần một cơ chế xuyên suốt - Ảnh minh họa: ITN

“Các nước trên thế giới như Mỹ, Canada, châu Âu thực hiện việc truy xuất nguồn gốc đều được mã hóa định danh trên toàn chuỗi sản xuất và đến khâu xuất khẩu. Nếu Việt Nam có thể kiểm soát và truy xuất nguồn gốc với sự giám sát của toàn dân, đây chính là “hộ chiếu số” cho sản phẩm và hướng đến thị trường quốc tế, đảm bảo mục tiêu xuất khẩu hàng hóa, nâng tầm quốc gia. Để truy xuất nguồn gốc, cần kết nối dữ liệu của các bộ, ngành và địa phương”, ông Bùi Bá Chính nhấn mạnh.

Đồng thời cho rằng, để chống hàng giả, hàng nhái hiệu quả, cần kiểm chứng dữ liệu chuẩn hoá từ gốc. Giống như bố mẹ làm giấy khai sinh cho con cái, doanh nghiệp phải làm giấy khai sinh cho sản phẩm. Sản phẩm cần chứa thông tin trong từng chuỗi cung ứng, từ nguyên liệu, sản xuất đến vận chuyển. Các thông tin này cần được định danh và mã hóa để người dùng có thể dễ dàng truy cập.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Huy - Trưởng Ban Công nghệ, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia cho rằng, vấn đề truy xuất nguồn gốc sản phẩm không phải mới, nhưng gần đây trở thành vấn đề nhức nhối trong xã hội, được nhiều người quan tâm. Đã có những quy định, đã có những tổ chức, doanh nghiệp triển khai việc này nhưng còn rất manh mún, rời rạc, và hiện chưa có một cơ chế xuyên suốt từ trên xuống dưới thống nhất làm như thế nào.

Hiện từng doanh nghiệp đều có những giải pháp riêng, nhiều doanh nghiệp lớn đã có công nghệ, có hệ thống cho sản phẩm và xác thực sản phẩm của mình, tuy nhiên chưa dựa trên tiêu chuẩn đồng nhất cho cả quốc gia cũng như liên thông quốc tế. Đặc biệt bộ tiêu chuẩn đó không được xác thực bởi cơ quan Nhà nước, mà đơn giản là chỉ kết nối trong nội bộ của từng doanh nghiệp.

“Trong bối cảnh cả nước thực hiện chuyển đổi số, số hóa nền kinh tế, việc ứng dụng công nghệ cho truy xuất nguồn gốc là bắt buộc và phải là chính sách toàn diện từ trên xuống dưới, có sự quản lý đồng bộ từ Trung ương tới địa phương và áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp, có như vậy mới định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc hàng hóa được”, vị chuyên gia này đề xuất.

Xoay quanh vấn đề này, không ít ý kiến cũng cho hay, truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ sản xuất, tiêu dùng mà còn là dữ liệu quý giá để hoạch định chính sách, giám sát thị trường và thực hiện quản trị số. Khi người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin sản phẩm một cách minh bạch, từ vùng nguyên liệu đến quy trình kiểm định, thì niềm tin với hàng Việt sẽ được củng cố. Với doanh nghiệp, dữ liệu truy xuất giúp nâng cao chất lượng, tối ưu kho vận, dự báo nhu cầu và tăng năng lực cạnh tranh.

Đặc biệt, truy xuất nguồn gốc còn góp phần bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia. Việc phát triển các giải pháp công nghệ “Make in Vietnam” sẽ giúp tránh phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài, đồng thời đảm bảo an toàn thông tin và quyền riêng tư người dùng. Vì vậy, rất cần một cơ chế thống nhất, xuyên suốt khi đưa vào áp dụng trong thực tiễn.