Giải pháp đường dài cho xuất khẩu gạo

Gỡ điểm nghẽn liên kết

Theo các chuyên gia, ngay trong bối cảnh ngành gạo lập kỷ lục cả về lượng và giá trị xuất khẩu, sản xuất tiêu thụ lúa gạo của Việt Nam vẫn bộc lộ nhiều yếu tố thiếu bền vững. Bà Võ Phương Thuỷ cho biết, định hướng của Đồng Tháp là giảm sản lượng gạo xuất khẩu nhưng tăng chất lượng và giá trị. Việc này đòi hỏi nông dân và doanh nghiệp phải liên kết, hợp tác chặt chẽ hơn để sản xuất gắn với nhu cầu thị trường. Mặc dù tỉnh đã có nhiều giải pháp để khuyến khích liên kết sản xuất - tiêu thụ lúa gạo nhưng đến nay, diện tích lúa có liên kết với doanh nghiệp mới đạt 25%. Chính vì vậy, mặc dù năm 2023 được xem là thành công về phương diện xuất khẩu nhưng nhiều thời điểm giá lúa cao, nông dân có lợi thì doanh nghiệp xuất khẩu lại khó khăn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Thanh Truyền, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Long An cũng chia sẻ, thời gian qua, một số doanh nghiệp ngành lúa gạo đã chú trọng liên kết sản xuất nhưng diện tích sản xuất lớn tại Long An chưa nhiều, chỉ được khoảng 20.000 - 30.000 ha, tương đương 10% tổng diện tích lúa toàn tỉnh. Với đặc thù phân chia ruộng manh mún, nông dân sản xuất với diện tích nhỏ rất khó áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật để hướng tới sản xuất phát thải thấp hay đạt được tín chỉ carbon tạo thêm thêm thu nhập. Do đó, cần liên kết để xây dựng vùng nguyên liệu, đặt hàng cho các hợp tác xã để sản xuất theo yêu cầu xuất khẩu của các doanh nghiệp, bảo đảm  hiệu quả xuất khẩu bền lâu.

Ông Nguyễn Việt Anh, Tổng giám đốc Công ty TNHH Lương thực Phương Đông cho rằng, nhu cầu lúa gạo thế giới tăng trong khi nguồn cung ngày càng thu hẹp, đó là điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu lúa gạo của Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường xuất khẩu gạo cũng rất khốc liệt, doanh nghiệp đi sai chiến lược là phá sản và ít có cơ hội làm lại. Minh chứng trong năm 2023 vừa qua, chúng ta mừng cho nông dân vì trúng mùa, được giá, nhưng cũng nhiều nhà máy lỗ vài trăm tỷ đồng, cũng có nhiều doanh nghiệp xuất khẩu phá sản. 

“Doanh nghiệp không phải không biết lợi ích của việc liên kết sản xuất nhưng vì sao số doanh nghiệp liên kết được chỉ "đếm trên đầu ngón tay". Câu trả lời chính là bài toán cân đối kinh phí để duy trì bộ máy khi liên kết. Với một doanh nghiệp xuất khẩu hàng trăm nghìn tấn gạo mỗi năm thì diện tích liên kết tương đương tới hàng trăm nghìn héc ta, đội ngũ lao động đi theo chuỗi cũng rất đông. Thêm vào đó, vấn đề bao tiêu đòi hỏi doanh nghiệp phải có lượng lớn tiền mặt khi vào mùa vụ. Điều này đòi hỏi phải có chính sách tài chính đặc thù cho doanh nghiệp lúa gạo”, ông Nguyễn Việt Anh chia sẻ.

Ông Phạm Thái Bình nhấn mạnh, liên kết sản xuất lớn chính giải pháp phát triển bền vững nhất không chỉ cho ngành lúa gạo mà cho nhiều ngành sản xuất khác. Chỉ khi liên kết thì việc tổ chức sản xuất mới gắn liền với nhu cầu thị trường. Nông dân và doanh nghiệp đều được lợi khi nguồn cung ổn định cả về sản lượng và chất lượng, giá bán được điều chỉnh theo quy luật cung cầu của thị trường. 

Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" cho thấy định hướng rõ ràng của Chính phủ đối với ngành lúa gạo; trong đó, khuyến khích các địa phương, doanh nghiệp hướng tới liên kết sản xuất ngành lúa gạo chất lượng cao, không chạy theo sản lượng mà đi vào chất lượng, giá trị gia tăng gắn với bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu. 

Tuy nhiên, theo ông Phạm Thái Bình, mấu chốt quyết định việc thành công của đề án phụ thuộc ở cơ chế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia liên kết, cũng tương tự như mô hình cánh đồng lớn trước đây, nhiều doanh nghiệp muốn nhưng không có đủ nguồn lực để tham gia. Liên kết sản xuất, đồng nghĩa với doanh nghiệp phải đầu tư lâu dài và đồng bộ từ tổ chức sản xuất, cung cấp vật tư đầu vào cho doanh nghiệp đến thu mua, vận chuyển, chế biến, nhu cầu vốn cho các hoạt động này vượt quá khả năng của hầu hết doanh nghiệp hiện nay. Chính vì vậy, giải được bài toán về cơ chế vốn, tín dụng cho doanh nghiệp chính là khơi thông điểm nghẽn cho vấn đề liên kết trong thời gian tới.