Bộ Y tế đề xuất thuế tuyệt đối 15.000 đồng/bao thuốc lá từ năm 2030

TS Nguyễn Huy Quang, Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam, đã đưa ra những thông tin trên tại buổi tọa đàm trực tuyến với chủ đề "Tăng thuế thuốc lá – Lợi ích kép cho ngân sách và sức khỏe" do báo Dân trí tổ chức ngày 5.6.

Theo TS Quang, nếu chúng ta tăng thuế nhanh, tăng mạnh như Bộ Y tế đề xuất để giảm tỉ lệ hút thuốc lá, giảm 2,5 triệu người hút, tăng nguồn thu của ngân sách thì phương án tăng ngay từ năm 2026 nên được thực hiện. Lợi ích đặt ra càng sớm bao nhiêu càng tốt, càng để lâu thì hiệu quả càng giảm bấy nhiêu.

Trong các dự thảo trước, Chính phủ đưa ra Quốc hội 2 phương án: Phương án 1 là năm 2026 tăng lên 2.000 đồng/bao, các năm tiếp theo mỗi năm tăng 2.000 đồng trên bao, để năm 2030 tăng lên 10.000 đồng trên bao.

Phương án 2 là tăng khởi điểm 5.000 đồng: Với mức độ tăng như thế này thì chưa đạt kỳ vọng, mục tiêu chiến lược quốc gia phòng chống tác hại thuốc lá đưa ra, mới đạt hơn 37%. Vì thế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế đề xuất tăng 5.000 đồng sau đó tăng thêm để đến năm 2030 giá 1 bao thuốc lá là 15.000 đồng mới đạt kỳ vọng như chiến lược đề ra.

Phương án mới giãn ra đến năm 2027, tăng khởi điểm 2.000 đồng/bao, đến năm 2031 tăng đến 10.000 đồng/bao. Việc này có thể chậm đi, càng chậm bao nhiêu thì tỉ lệ hút thuốc lá của người mới bắt đầu hút càng nhanh, tác hại với kinh tế, xã hội càng tăng.

Lộ trình như vậy ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, cả mục tiêu đề ra, kỳ vọng với phương án cũ mới chỉ đạt hơn 37%, kém xa mục tiêu Chính phủ đề ra.

Hiện nay, Việt Nam có hơn 15 triệu người hút thuốc, tỉ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành vượt quá 41%. Mỗi năm, hơn 103.000 người tử vong vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó gần 19.000 người chết vì phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Thực trạng này đòi hỏi những giải pháp can thiệp mạnh mẽ hơn, đặc biệt là về chính sách thuế.

PGS.TS Nguyễn Anh Trí, Đại biểu Quốc hội Đoàn Hà Nội, nhấn mạnh: “Theo khuyến cáo của WHO, thuế thuốc lá là biện pháp nhanh nhất và hiệu quả nhất về chi phí để giảm tiêu dùng thuốc lá, từ đó giảm tỉ lệ tử vong sớm và gánh nặng bệnh tật. WHO đề xuất mức thuế chiếm tối thiểu 75% giá bán lẻ để đạt hiệu quả cao nhất”. Ông cũng đề xuất lộ trình áp dụng thuế tuyệt đối từ năm 2027, với mức khởi điểm là 5.000 đồng/bao (loại 20 điếu), tăng dần 3.000 đồng mỗi năm để đạt mức 15.000 đồng/bao vào năm 2031.

TS Nguyễn Huy Quang chia sẻ quan điểm: "So với các nước trong khu vực ASEAN, Việt Nam hiện nay đang áp dụng mức thuế thuốc lá khá thấp. Việc tăng thuế thuốc lá một cách mạnh mẽ và thường xuyên là chính sách được các quốc gia trên thế giới đánh giá là chính sách cùng thắng – vừa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa tăng nguồn thu cho ngân sách Nhà nước."

Chuyên gia Sarah Bales, thuộc Hội Kinh tế Y tế Việt Nam, đã nhấn mạnh rằng: “Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lớn trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng. Việc áp dụng thuế tuyệt đối từ 5.000 đồng/bao vào năm 2026, tăng dần lên 15.000 đồng vào năm 2030, kết hợp thuế tỉ lệ 75%, là hướng đi bền vững để đạt mục tiêu Chiến lược quốc gia đến năm 2030”.

Theo ước tính, việc sử dụng thuốc lá khiến Việt Nam thiệt hại hơn 108.000 tỉ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP. Tổng thiệt hại kinh tế này cao gấp 5 lần số thu ngân sách từ thuế thuốc lá. Điều đó cho thấy khi thuế suất còn thấp, ngân sách nhà nước không thu được nhiều trong khi xã hội phải gánh hậu quả tài chính nặng nề.

Theo WHO và Ngân hàng Thế giới, chính sách giá và thuế là công cụ hữu hiệu nhất để giảm tiêu thụ thuốc lá, chiếm đến 50% hiệu quả trong việc kéo giảm tỉ lệ hút, nhất là ở thanh thiếu niên. Tuy vậy, thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá tại Việt Nam hiện vẫn ở mức thấp.